Özbekistan Kültür Sahnesinde Yeni Dönem

Taşkent ve Buhara merkezli kültür projeleri, Özbekistan’ın çağdaş sanat alanındaki görünürlüğünü artırdı. Gayane Umerova’nın öncülük ettiği çalışmalar arasında Buhara Bienali, CCA Tashkent ve UNESCO koruma süreçleri yer alıyor.

Fotoğraf: shakko, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Özbekistan gündem başlıkları son dönemde yalnızca tarihî kentler ve turizmle sınırlı değil. Buhara’da düzenlenen ilk bienal, Taşkent’te açılan Centre for Contemporary Arts Tashkent ve 10 Sovyet modernist yapının UNESCO Dünya Mirası statüsü alması, ülkenin kültür-sanat alanında daha görünür hale geldiğini gösteren gelişmeler arasında yer alıyor.

Bu sürecin öne çıkan isimlerinden Gayane Umerova, Özbekistan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Yaratıcı Ekonomi ve Turizm Departmanı Başkanı olarak görev yapıyor. Umerova aynı zamanda 2017’de kurduğu Uzbekistan Art and Culture Development Foundation’ın (ACDF) başkanı, UNESCO İşleri Özbekistan Ulusal Komisyonu Başkanı ve LACMA Global Ambassador unvanını taşıyor.

Uzbekistan gündeminde kültür ve çağdaş sanat var

Aktarılan bilgilere göre Buhara’da geçen sonbaharda düzenlenen ilk bienal 1,8 milyon ziyaretçi ağırladı. Umerova’nın açıklamasına göre ziyaretçilerin yarısının Özbekistan içinden gelmesi, ülkede kültür etkinliklerine bakışın değiştiğini gösteren bir işaret olarak değerlendiriliyor.

Umerova, Kokand’dan Buhara’ya yaklaşık 740 kilometrelik bir yolculuğun geçmişte çoğunlukla aile ziyareti gibi nedenlerle yapıldığını, bugün ise insanların Buhara’yı yalnızca tarihî bir şehir olarak değil, keşfedilecek canlı bir kültür merkezi olarak da görmeye başladığını söylüyor.

Taşkent’te Eylül ayında açılan Centre for Contemporary Arts Tashkent, ülkenin ilk kalıcı çağdaş sanat müzesi olarak konumlanıyor. CCA Tashkent’in binası, 1912’de dizel istasyonu olarak inşa edilen bir yapının restorasyonuyla kültür mekânına dönüştürüldü. Açılış sergisi “Hikmah”, Özbekçede “bilgelik” anlamına geliyor ve postkolonyal ile post-Sovyet sanat üzerine çalışan küratör Sara Raza tarafından hazırlandı.

Gayane Umerova’nın yolu Taşkent’ten Avrupa müzelerine uzandı

Umerova’nın kültür alanındaki yönelimi, çocukluğunun geçtiği Taşkent’te şekillendi. Sanatçı bir teyze ve antika toplayan büyükanne ile büyükbabanın bulunduğu bir aile ortamında büyüyen Umerova’nın ilk hayali mimarlık oldu. Babasının, erkek egemen bir alanda geri planda kalabileceği endişesiyle onu başka bir mesleğe yönlendirmeye çalıştığı aktarılıyor.

Eğitiminin önemli bir bölümünü Birleşik Krallık’ta alan Umerova, Avrupa’da gördüğü müzelerden etkilendiğini belirtiyor. Paris’teki Pompidou gibi kurumlar, yalnızca sergilenen sanat eserleriyle değil, bu eserleri barındıran mimari yapılarla da onun ilgisini çekti. Umerova, daha sonra bu deneyimi kendi ülkesinde benzer kültür kurumları oluşturma hedefiyle ilişkilendirdi.

Taşkent’e döndükten sonra 2008 ile 2017 yılları arasında Art Gallery of Uzbekistan’da kıdemli küratör olarak görev yaptı. Aynı yıl ACDF’yi kurarak görsel sanatçılar, yazarlar, tiyatrocular, müzisyenler ve koreograflar için destek sağlayan bir yapı oluşturdu. Yaklaşık 50 kişilik ACDF ekibinin büyük bölümünün yurt dışında yaşamış ya da eğitim görmüş kişilerden oluştuğu belirtiliyor.

Devlet desteği ve genç nüfus kültür politikalarında belirleyici

Umerova’ya göre Özbekistan’da çok sayıda özel koleksiyonerin müze veya mimari kültür alanı kurduğu bir yapı bulunmadığı için bu alandaki hareketin önce devlet desteğiyle başlaması gerekiyor.

Bu yaklaşımda Özbekistan Cumhurbaşkanı Shavkat Mirziyoyev döneminde kültür ve turizm alanına verilen desteğin etkili olduğu ifade ediliyor. Umerova, Taşkent’teki hareketliliği Doha ve Riyad gibi kentlerde görülen kültürel yatırımlarla birlikte değerlendiriyor.

Temmuz 2026 itibarıyla Özbekistan’ın nüfusu 39 milyon olarak veriliyor ve nüfusun yarısından fazlası 30 yaşın altında. Umerova, genç nüfusun üretme isteğinin kültür alanını beslediğini, ülkede artık gençlerin Özbekistan’dan geldiklerini daha güçlü biçimde sahiplenmek istediğini dile getiriyor.

ACDF’nin eğitim alanındaki çalışmalarından biri de Taşkent’te 1965’ten bu yana 19. yüzyıldan kalma bir konakta faaliyet gösteren Nationwide Children’s Library’nin yenilenmesi oldu. Bu proje, çocuk yaşlardan itibaren sanat ve kültür eğitimi altyapısını güçlendirme hedefinin bir parçası olarak aktarılıyor.

Zanaat, çağdaş sanat ve UNESCO başlıkları birlikte ilerliyor

Özbekistan’da ahşap oymacılığı, kâğıt yapımı ve geleneksel tekstiller gibi güçlü zanaat alanları bulunuyor. Umerova, ülkedeki birçok zanaatkârın kendisini sanatçıdan çok üretici olarak gördüğünü, eserlerini çoğunlukla fuarlar ve geleneksel satış kanalları üzerinden halka ulaştırdığını söylüyor.

Bu bakışın Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonraki kimlik arayışıyla bağlantılı olduğu aktarılıyor. Umerova’ya göre Orta Asya ülkelerinde modern veya çağdaş olanın uzun süre yabancı görülmesi, geleneksel üretim ile çağdaş sanat arasında mesafe oluşmasına yol açtı. Buna rağmen Özbek zanaatlarının tanıtılması ile çağdaş sanat ve tasarımın gelişmesi birbirine karşıt alanlar olarak ele alınmıyor.

ACDF, 2022’de Michelangelo Foundation ile ortaklık kurdu. Bu iş birliğiyle Özbekistan, dünyadaki usta zanaatkârları ve atölyeleri tanıtan dijital platform Homo Faber Guide’a katılan ilk Orta Asya ülkesi oldu. Ülke ayrıca 2021’de Venedik Mimarlık Bienali’ne, 2022’de ise Venedik Sanat Bienali’ne ilk temsilcilerini gönderdi.

Londra merkezli Özbek sanatçı Aziza Kadyri de bu görünürlüğün örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Kadyri, geleneksel el işlemeli suzani tekstillerini yapay zekâ ile birleştiren işleriyle tanınıyor. 2024 Venedik Sanat Bienali’nde Özbekistan Ulusal Pavyonu’nda yer alan sanatçının, Londra’daki Victoria & Albert Museum’da müzenin tarihî suzani koleksiyonuna yanıt veren mekâna özgü yerleştirmesi 10 Ocak 2027’ye kadar görülebiliyor.

Taşkent’te modern miras koruma altına alındı

Özbekistan’ın kültür gündemindeki bir diğer başlık, Taşkent’teki Sovyet modernist mimari mirası. Yaz aylarında Taşkent’teki 10 Sovyet modernist yapı UNESCO Dünya Mirası statüsü aldı. Aktarılan bilgilere göre bu yapılar, dünyada bu koruma statüsünü alan en genç yapılar oldu.

Umerova’nın bu süreç için beş yıl boyunca araştırma ve başvuru çalışmaları yürüttüğü belirtiliyor. Modern yapıların antik miras alanlarına göre daha kolay yıkılabilir görüldüğünü düşünen Umerova, bu binaların korunması için uluslararası statünün önemli olduğunu savunuyor.

Taşkent’teki kültür projelerinde mimarlık bağlantısı da sürüyor. Paris merkezli Studio KO, CCA Tashkent’in tasarımında yer aldı. Japon mimar Tadao Ando ise Taşkent’te 2028’de açılması planlanan yeni National Museum of Uzbekistan üzerinde çalışıyor.

Buhara tarafında ise bienal, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde 1993’ten beri yer alan tarihî merkez içinde düzenlendi. İlk edisyonda yerel sanatçılar arasında seramik sanatçısı Abdulvahid Bukhoriy ve metal gravür sanatçısı Jurabek Sidikov yer aldı; uluslararası katılımcılar arasında Mısırlı sanatçı Wael Shawky ve Britanyalı heykeltıraş Antony Gormley de bulunuyordu.